Historia uzdrowiska

Najstarsze pisemne wzmianki o walorach leczniczych latoszyńskich źródeł pochodzą z 1786 roku. W wydanym wówczas przewodniku Geografia albo Dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi” Ewerysta Andrzeja Kuropatnickiego wskazano, że Latoszyn, należący do rodziny Morskich, słynie z dobrych wód mineralnych, jednak nie posiada odpowiedniej infrastruktury uzdrowiskowej, mimo położenia przy ważnym trakcie z Wiednia do Lwowa.

Około 1850 roku, z inicjatywy właścicielki dóbr – hrabiny z rodu Morskich – powstał w Latoszynie niewielki zakład kąpielowo-zdrojowy. Jego infrastruktura obejmowała: zadaszone ujęcie źródła mineralnego, oparte na sześciu słupach, budynek łazienkowy z sześcioma gabinetami kąpielowymi, wyposażonymi w dziewięć wanien, sześć pomieszczeń mieszkalnych z dwiema kuchniami, budynek restauracyjny z salą balową, przedsionkiem i zapleczem kuchennym.

W latach działalności zakład przyjmował zarówno kuracjuszy przebywających na miejscu, jak i osoby dojeżdżające. W 1860 roku stacjonarnie leczyło się w Latoszynie 58 osób, około 200 osób korzystało z leczenia w formie dojazdowej, wykonano łącznie około 2000 kąpieli mineralnych.

W 1862 roku zakład został poddany ocenie przez specjalistę, który wskazał na istotne braki w zakresie nowoczesnej balneotechniki oraz niedostateczne ukierunkowanie na cele terapeutyczne. Zwrócono uwagę na błędy konstrukcyjne i organizacyjne ograniczające skuteczność leczenia. Wkrótce po tej ocenie dobra latoszyńskie, pozostające przez sześć pokoleń w rękach rodziny Morskich, zostały sprzedane w drodze przymusowej. Zmiana właściciela oraz brak stabilnych podstaw ekonomicznych doprowadziły do stopniowego zaniku działalności zakładu. W rezultacie uzdrowisko przestało funkcjonować, a jego infrastruktura została zlikwidowana.

Zakład kąpielowy (po lewej stronie) oraz dom mieszkalny (po prawej stronie) – lata trzydzieste XX wieku

Historia miejscowości

Latoszyn należy do najstarszych miejscowości okolic Dębicy. Jego początki sięgają przełomu XII i XIII wieku, a pierwsza pewna wzmianka źródłowa pochodzi z 1234 roku. Wtedy właścicielem tych terenów był Teodor Cedro Gryfita, wojewoda krakowski. To on przekazał Latoszyn i Straszęcin cystersom z klasztoru w Ludźmierzu. Nie trwało to jednak długo. Już w 1245 roku Latoszyn wrócił do rodu Gryfitów, gdy wdowa po Marku, bracie Teodora, wraz z synami dokonała zamiany dóbr z cystersami. Od tej pory dzieje miejscowości przez długi czas były związane z rodem Latoszyńskich herbu Gryf, który należał do znaczących rodzin tej części Małopolski.

W kolejnych stuleciach Latoszyn pozostawał w rękach tej rodziny, a jego właścicielami byli między innymi Mikołaj z Latoszyna, później jego potomkowie, w tym Stanisław i Jakub Latoszyńscy, którzy w 1500 roku podzielili majątek. Z czasem Latoszyn przypadł linii Jakuba, a następnie przeszedł do Józefa Latoszyńskiego, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli rodu. Za jego czasów wieś należała do największych w okolicach Dębicy.

Po śmierci Józefa Latoszyńskiego w 1611 roku właścicielką została jego wdowa Magdalena, a następnie Adam Latoszyński. Z biegiem czasu dawny majątek rodu uległ jednak rozdrobnieniu i Latoszyńscy stracili swoje wcześniejsze znaczenie.

W 1705 roku właścicielem Latoszyna został Aleksander Krasiński, kasztelan małogojski. Pod koniec XVIII wieku dobra przeszły w ręce rodziny Morskich. To właśnie za ich czasów, już po I rozbiorze Polski i wejściu tych terenów do zaboru austriackiego, w Latoszynie powstał większy dwór oraz rozwinięto założenie parkowe. W południowej części miejscowości utworzono także Zakład Zdrojowo-Kąpielowy, co miało duże znaczenie dla dalszych dziejów tej okolicy.

W XIX wieku majątek Morskich podupadł. Po tragicznych wydarzeniach rabacji galicyjskiej i narastających problemach finansowych dobra zostały zadłużone, a następnie przejęte przez wierzycieli. W drugiej połowie XIX wieku większa własność dworska należała do A. Morawskiego, a później właścicielką została hrabina Ewelina Brzezińska.

Na początku XX wieku Latoszyn przeszedł w ręce rodziny Balków, ostatnich prywatnych właścicieli majątku. Najważniejszą postacią tego okresu był Roman Balko, prawnik i ziemianin, który około 1908 roku objął folwark i rozpoczął jego modernizację. Odnowił zabudowania, rozwinął gospodarstwo i wybudował nowy dwór. Majątek dobrze prosperował aż do wybuchu II wojny światowej.

Po wojnie jednak rodzina Balków została wywłaszczona w wyniku reformy rolnej. Ziemię rozparcelowano, a tereny podworskie przejęło państwo. Następnie przekazano je Zakładowi Remontowo-Budowlanemu, później przekształconemu w Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego. W tym czasie dawny majątek dworski został częściowo przebudowany, a sam dwór popadł w ruinę.

Po likwidacji PBR-olu w latach 90. XX wieku teren dawnego zespołu dworskiego kupiła firma Dexpol Edwarda Brzostowskiego. Podjęto próbę zagospodarowania obiektu, lecz inwestycji nie ukończono. W efekcie dawny zespół dworsko-parkowy nie odzyskał już swojej dawnej świetności, a do dziś najbardziej czytelną pamiątką po tej historii pozostaje niszczejący lamus.